گفتگو با مهرداد رئیسی :
خنداندن ایرانی‌ها کار دشواری است!

نامش را در  ابتدای اکثر انیمیشن‌هایی که به گلوری موسوم هستند، شنیده‌اید. گروهی که به گروه تخصصی دوبلاژ انیمیشن معروف هستند و در میان مردم هواداران بسیاری دارند. مهرداد رئیسی، رئیس هیئت مدیره‌ی انجمن گویندگان جوان است و این روزها علاوه بر کارگردانی برنامه‌ی هنرهشتم که به صورت تخصصی به مبحث دوبله انیمیشن می‌پردازد، کارگردانی برنامه تماشاخانه شبکه تهران را هم بر عهده دارد که پرمخاطب‌ترین برنامه سینمای کودک کشور نیز هست. با او درباره انیمیشن و شیوه‌های دوبله انیمشن به گفتگو نشسته‌ایم :

گروه گلوری و انجمن گویندگان جوان چه طور و از کجا شروع به کار کرد؟
گروه گلوری از فروردین 1381 شروع به کار کرد و مؤسسش هم خودم بودم. آن موقع گروه گلوری از یک مدیر دوبلاژ و حدود 15 نفر گوینده که از دانشجویان رشته‌های کارگردانی و تئاتر دانشگاه سوره بودند تشکیل شده بود.

چرا کارتان را با انیمیشن شروع کردید؟
ما کارمان را با این دید شروع کردیم که یک نوآوری در دوبله بکنیم و به انیمیشن که سالیان سال دچار بی‌توجهی شده بود، دوباره دوبله‌های انیمیشن را احیا بکنیم. ضمن اینکه با این هدف که بتوانیم طرفدران انیمیشن را هم در کشور افزایش بدهیم و علاقه مردم به ما ثابت کرد که ما به هدف خودمان رسیده‌ایم. و در حال حاضر پس از گذشت پنج سال در زمینه‌ی دوبله انیمیشن بی‌رقیب هستیم.

 دوبله انیمیشن چه تفاوت‌هایی با دوبله‌ی فیلم دارد؟
دوبله انیمیشن به دلیل داشتن کاراکترهایی که حقیقی نیستند و عکس‌العمل‌های غیرطبیعی دارند، دشوارتر است. و با توجه به فناوری‌های جدیدی که در ساخت انیمیشن به کار می‌رود، سرعت گویش دیالوگ هم (نسبت به فیلم) افزایش می‌یابد و این، کار را تخصصی‌تر می‌کند. البته گویندگی فیلم هم تخصص و فن خودش را می‌خواهد و کار ساده‌ای نیست؛ ولی برای یک دوبلور گویندگی انیمیشن به مراتب سخت‌تر از گویندگی فیلم خواهد بود.

چقدر بر اینکه گروه تخصصی دوبلاژ انیمیشن هستید پافشاری دارید؟
صد در صد. چون ما در حال حاضر تنها گروه تخصصی انیمیشن هستیم. البته ما از سال 84 به صورت یک انجمن درآمده‌ایم و انجمن گویندگان جوان تهران را ثبت کرده‌ایم و قانونمندتر و رسمی‌تر به فعالیتمان ادامه دادیم و تنها انجمنی هستیم که به صورت تخصصی و رسمی روی انیمیشن کار می‌کند. البته ما فیلم هم دوبله می‌کنیم ولی بر اساس برنامه‌هایی که داریم، سعی کرده‌ایم در زمینه‌ی انیمیشن فرهنگ‌سازی کنیم و بگوییم که ما انیمیشن و سبک‌های مختلف آن را می‌شناسیم. ما می‌دانیم که چه زحمت‌هایی برای ساخت انیمیشن کشیده می‌شود. برای همین هم هست که سعی می‌کنیم در انیمیشن‌های ایرانی نظر کارگردان را جلب کنیم و تلاش می‌کنیم تا جایی که می‌توانیم زحماتی که کارگردان انیمیشن برای کار کشیده به هدر نرود. معتقدم دوبله روح یک انیمیشن است. چون مقدار زیادی از جان بخشیدن به کاراکترها به دوبله بستگی دارد. خیلی‌ها معتقدند دوبله پنجاه درصد در جان بخشیدن به انیمیشن نقش دارد، ولی من معتقدم بیشتر از اینهاست. چون اگر دوبله یک انیمیشن بد باشد، زحمات چندساله‌ی یک کارگردان و انیماتور به هدر می‌رود. ولی اگر دوبله‌ی انیمیشن خوب باشد، کارگردان نتیجه مضاعفی را خواهد گرفت.  

انیمیشن‌ها از گذشته تا امروز چقدر تفاوت کرده‌اند؟
انیمیشن‌هایی که امروز ساخته می‌شوند اکثر با استفاده از کامپیوتر هستند، ولی در انیمیشن‌های دستی زیبای قدیمی که انیماتور یا خالق اثر، خودش با کار درگیر می‌شده و کار یک حس و حال دیگری داشته است. به نظرم هر دو خوب هستند. ولی در انیمیشن‌های جدید با توجه به اینکه به مخاطبان بزرگ‌تر هم فکر شده، طرفداران بیشتری هم دارند. در انیمیشن‌های قدیمی، مخاطب گروه سنی کودک بود. البته ما در زمانی جنگ جهانی دوم انیمیشن‌هایی برای تقویت روحیه‌ی افراد نظامی داشتیم توسط والت‌دیزنی ساخته می‌شده. 

آیا انیمیشن فقط برای کودکان ساخته می‌شود؟
به هیچ وجه این طور نیست. شاید خیلی‌ها این فکر را بکنند که انیمیشن فقط برای کودکان است، در حالی که این طور نیست. یکی از مشکلاتی که ما داریم این است که مردم تصور می‌کنند انیمیشن‌های دوبله شده را فقط کودکان باید ببینند و دیالوگ‌هایی که در آنها به کار می‌رود باید مخصوص کودکان باشد. در حالی که انیمیشن‌ها رده‌های سنی مختلفی دارند. بعضی انیمیشن‌ها برای کودکان ساخته می‌شود و برخی دیگر برای گروه‌های نوجوان و بزرگ‌تر. بعضی انیمیشن‌ها هستند که تماشای آنها اصلا به کودکان توصیه نمی‌شود. مانند انیمیشن‌های ژاپنی که برای اینکه بتوانند به تخیلاتشان راحت‌تر برسند، از ابزار انیمیشن استفاده می‌کنند. شما اگر به آمار فروش انیمیشن‌ها دقت کنید، متوجه می‌شوید که مخاطب انیمیشن فقط کودکان نیستند، بلکه از سنین مختلف برای تماشای انیمیشن می‌روند. اکثر کارگردان‌ها انیمیشن‌هایشان را برای گروه سنی خردسال به بالا می‌سازند و ما هم سعی می‌کنیم دیالوگ‌ها را بسته به نوع فرهنگمان تعدیل بکنیم و این کار ما را دشوارتر می‌کند. اگر دیالوگ طنز باشد، باید طنزی به کار گرفته شود که هم کودک را بخنداند و هم بزرگ‌تر را؛ ضمن اینکه نباید بدآموزی داشته باشد. کار ما از گویندگی و صداگذاری اصلی دشوارتر است. چون برای آنها یک سناریو و دیالوگ مشخص تعریف شده که آنها همان را می‌گویند. اما ما اینجا معذوریت‌هایی داریم و فرهنگ ما خیلی چیزها را نمی‌پذیرد.

چگونه برای یک کاراکتر کارتونی تیپ می‌سازید؟
ما یک گنجینه‌ی بسیار بزرگی را از تیپ‌های ساخته شده در اختیار داریم که حاصل زحمات اساتید بزگوار دوبلاژ ماست. اساتیدی مثل مرحوم آژیر، استاد اسماعیلی، پزشکیان، قنبری و خیلی از اساتید دیگر. آقای قنبری چندین تیپ ابداع کرد. از آنجایی انجمن ما به آن گوینده‌ها دسترسی ندارد و بعضی تیپ‌ها الان دیگر موجود نیستند، آمده و از تیپ‌هایی که دیگر به مردم تعلق دارند در بعضی کارها استفاده می‌کند. گویندگان هنرمندی مانند آقای محمدرضا صولتی، محمدرضا علیمردانی و خانم آرزو آفری و . . . هستند که این کار را انجام می‌دهند. ما در دستور کار انجمنمان خلق تیپ‌های جدید را هم داریم. خیلی تیپ‌ها بوده که خالقش همین بچه‌ها بودند و ما به این اتفاق می‌بالیم. گاهی بر اساس چیزی که مدیر دوبلاژ در ذهن دارد ساخته می‌شود و گاهی هم به گوینده سپرده می‌شود. ساختن تیپ‌های مختلف بر اساس اینکه صورت کاراکتر، گویش و حرکاتش چگونه باشد شکل می‌گیرد و کار بسیار دشواری است. چون مخاطب قاضی بسیار عادلی است و از آنجایی که اکثر مخاطبان کارهای ما کودکان هستند، بدون غرض در مورد کارها قضاوت می‌کنند و اگر صدایی بر روی یک کاراکتر ننشیند، به راحتی از تماشای آن انیمیشن منصرف می‌شوند.

گاهی دیالوگ‌هایی در دوبله‌ی انیمیشن‌ها اضافه می‌شود که در نسخه‌ی اصلی وجود ندارد، اینها را بر چه اساسی قرار می‌دهید؟
یکی از وظایف ما، فرهنگ‌سازی است. با توجه به تهاجم فرهنگی‌ای که غرب نسبت به کشورهایی مانند کشور ما دارد، کار ما دشوارتر می‌شود. چون با توجه به فناوری روز، انیمیشن‌ها ظاهر بسیار زیبایی دارند (البته الزاما برای ما ساخته نمی‌شوند) ولی بعضی وقت‌ها باید هشیار بود. ما با کارشناسی‌هایی که انجام می‌دهیم، بعضی دیالوگ‌ها را تغییر می‌دهیم. این طور نیست که اگر یک انیمیشن مشکل فرهنگی داشت، نباید نمایش داده شود، بلکه باید با برخی اصلاحات آنرا ایرانیزه کرد تا با فرهنگ ما همخوانی داشته باشد. قرار نیست خیلی از رفتارهایی که در اروپا و آمریکا عادی است اینجا هم انجام بشود. مخاطب انیمیشن  نسل آینده‌ساز ایران ماست.
بخش دیگر قضیه به طنز مربوط می‌شود. چون خنداندن یک ایرانی کار ساده‌ای نیست. شاید خیلی از طنزها و طنازی‌ها در انیمیشن‌های خارجی برای آنها خنده‌دار و جذاب باشد ولی برای مخاطب ایرانی به هیچ وجه خنده‌دار نباشد. ولی ما با کار کارشناسی‌ای که انجام می‌دهیم، سعی می‌کنیم کاری کنیم که اثر برای مخاطب ایرانی هم خنده‌دار باشد. که این به شناخت مدیر دوبلاژ از فرهنگ، جامعه، علایق و مشکلات برمی‌گردد.

در مورد لهجه‌ها چطور؟
ما کشور پهناوری داریم که در مناطق مختلف لهجه‌های بسیار شیرین و زیبایی دارند. مخاطبین کارهای ما فقط در ایران نیستند و ممکن است لهجه‌های مختلف را نشناسند. به کار بردن لهجه‌ها در راستای یک حرکت فولکلور و شناساندن لهجه‌های مختلف بوده و بسیار مورد استقبال مخاطبان قرار گرفت. اما متاسفانه خیلی از رقبا و پیشکسوت‌های ما دلایل علاقمندی مردم به کارهای ما را استفاده از لهجه‌ها می‌دانستند. لذا ما از یک مدت به بعد دیگر از لهجه‌ها استفاده نکردیم و ثابت کردیم حتی بدون استفاده از لهجه‌ها هم کارهای ما با استقبال مواجه می‌شوند. در کارهای پرطرفداری مثل رئیس مزرعه و گارفیلد به هیچ وجه از لهجه استفاده نشده و این قابلیت بچه‌های ما را نشان می‌دهد. البته ما هم نقص‌هایی داریم که در تلاشیم آنها را رفع کنیم.

دوبله‌ی انیمیشن چقدر نیاز به کودک درون دارد؟
اگر کار برای کودک باشد، نیاز هست که شما کودک درونت را بشناسی و بتوانی با کودکان ارتباط برقرار بکنی. شما اگر روح لطیفی نداشته باشی، نمی‌توانی گوینده‌ی انیمیشن خوبی باشی. باید بچه‌ها را دوست داشته باشی و باید عاشق باشی تا بتوانی برای بچه‌ها کار بکنی.

نوع انیمیشن، دو بعدی، سه بعدی یا خمیری بودن در دوبله‌ی آن تاثیر دارد؟
خیلی تاثیر ندارد. چون بیشتر به نحوه‌ی باز و بسته شدن لب‌ها و ظرافت‌های کار بستگی دارد.

شما برای انیمیشن‌های ایرانی هم صداگذاری کرده‌اید؟
بله. خوشبختانه کارگردان‌ها به ما و انجمن ما لطف دارند و خیلی علاقه نشان می‌دهند تا صداگذاری کارهایشان را به ما بسپارند. چون برای کارشان زحمت کشیده‌اند و نمی‌خواهند زحماتشان به هدر برود. با چند نفر از کارگردانان مرکز فرهنگی صبا قرارداد نوشته‌ایم. افتخار داریم که یک کار بسیار خوب به نام آریو که از جشنواره تهران هم جایزه دریافت کرده را صداگذاری کرده‌ایم. صداگذاری یک کار ایرانی برای من و مجموعه‌ی من باعث افتخار و مباهات است.

کاری که برای انیمیشن‌های ایرانی انجام می‌دهید با دوبله تفاوت دارد؟
بله. دوبله به معنی برگرداندن زبان یک فیلم یا انیمیشن به یک زبان دیگر است. ولی وقتی یک انیمیشن ساخته می‌شود یا هیچ صدایی ندارد، یا یک صدای شاهد دارد تا گویندگان بدانند کدام دیالوگ را کجا باید بگویند. در خیلی از کارها هم اول آمده‌اند از ما صدا گرفته‌اند و بعد بر اساس صدا و تصاویر فیلمبرداری شده از ما کاراکتر را ساخته‌اند. در اینجا بازی را شما خلق می‌کنید ولی در دوبله شما بازی دوم را انجام می‌دهید.

نوآوری و بدعت شما در دوبله‌ی انیمیشن چه چیزی بوده؟
سبک و روش کار ما متفاوت بوده و هست. ما صداها را به شیوه‌ی تک نفره می‌گیریم و کار را رج می‌زنیم تا وقت گوینده کمتر گرفته شود. مدیر دوبلاژ وقت بیشتری صرف می‌کند. حداقل سه روز زمان صرف می‌شود تا یک کار انجام شود چون دقت زیادی اعمال می‌شود. لیپ‌سینک برای ما خیلی مهم است و حتی نمی‌گذاریم دیالوگ‌ها یک نیم‌لب جابجا شوند. گاهی یک جمله را بارها تکرار می‌کنند تا گویش گوینده با باز و بسته شدن دهان کاراکتر تطابق پیدا بکند. ضمن اینکه ما با مردم مصاحبه می‌کنیم و خواسته‌های آنها را تحلیل می‌کنیم و سعی می‌کنیم طوری پیش برویم که آنها دوست دارند بعلاوه اینکه رسالت فرهنگی خودمان را هم در نظر می‌گیریم.

برنامه هنر هشتم هم بیشتر به انیمیشن می‌پردازد؟
برنامه هنر هشتم آنالیز دوبله و انیمیشن است و ارتباط این دو مقوله با همدیگر. انیمیشن‌های زیادی را هم برای فصل تابستان کار کرده‌ایم که به زودی زود از طریق موسسات مجاز با پروانه نمایش ارشاد به بازار می‌آید و دیگر به صورت قاچاق و کپی‌های غیرمجاز در بازار نخواهد بود.

بازگشت